Stalraam
Wie op stalraampjes let, zal tot de ontdekking komen dat er wel honderd typen bestaan. Ze variëren sterk in vorm en formaat. Wat vooral opvalt is de eenvoud. Daardoor passen stalramen uitstekend in de landelijke omgeving. De hoofdvormen van stalramen zijn vaak gebaseerd op een grondvorm: rond, halvemaanvormig of gotisch. Fraai toogmetselwerk en kleine vensterbankjes verhogen het totale effect. Wat precies stalramen zijn valt niet gemakkelijk te zeggen, omdat menig type, zoals de bekende ossenkop of het halve maantje, ook wel in het woongedeelte werden toegepast.
Belasting
Vroeger werd op het platteland aan ramen niet zoveel waarde gehecht. Het liefst werden ze zo klein mogelijk gehouden. Als er maar een beetje licht was vond men dat voldoende. Grote ramen gaven maar inkijk en veroorzaakten tocht en kou. Voor de hygiëne speelden ze nauwelijks een rol. Wellicht zijn kleine ramen ook nog terug te voeren op de tijd dat raambelasting werd geheven. Dat was een belasting die werd vastgesteld op basis van het raamoppervlak. Veel ‘overtollige’ ramen werden om die reden uit bezuiniging dichtgemetseld.
Basisvormen
De fraaie, symbolische raamvormen hebben aanleiding gegeven tot verklaringen met de meest diepzinnige betekenissen. Men herkende een zonnerad of het maalkruis, allerlei symbolen uit een voor-christelijke denkwereld. Voor de makers lag dat anders. Ze gebruikten de bestaande vormen gewoon omdat ze die uit voorbeeldboeken haalden. Zelfs de ronde vorm of bovenkant heeft een puur praktische reden. Kozijnen of lateien werden oorspronkelijk niet gebruikt, zodat de druk van de muur boven deuren en ramen door toogwerk moest worden opgevangen. In het begin van de vorige eeuw begonnen ijzergieterijen stalramen in grotere aantallen te produceren. Ze werden door smeden, ijzerwarenzaken en boerencoöperaties verkocht. Het assortiment van de ijzergieterijen in de regio, maar ook de voorkeur van de dorpssmid en misschien het voordeel dat hij genoot bij inkoop van grotere partijen, verklaart waarom bepaalde raamtypen in het ene gebied meer voorkomen dan elders. Bepaalde typen zijn zelfs min of meer kenmerkend voor een bepaald dorp.
Oude kasteelramen
Voor boerderijen en huizen worden wel oude ramen gebruikt, die elders bij sloop zijn vrijgekomen. Dat levert merkwaardige combinaties op van een boerderijtje met echte kerkramen in de voorgevel. Of: een boerderij met kasteelramen. En nu, anno 1997, kan de voorbijganger zich verbazen over de merkwaardige gelijkvormige ramen in de schuren en kippenhokken in een dorp.
Bron
De tekst is gebaseerd op:
- 'De schone eenvoud van stalramen', Landleven 2e jaargang, nummer 4 –juli/augustus 1997
