Put - Bewerkingsoverzicht

Mariekevanbommel op 11 apr 2025 om 11:05

2025-04-11T11:05:25Z

Mariekevanbommel op 29 mrt 2024 om 09:49

2024-03-29T09:49:32Z

Mariekevanbommel: Verwijzing toegevoegd

2023-09-29T08:51:03Z

Verwijzing toegevoegd

Beheerder op 7 sep 2015 om 07:27

2015-09-07T07:27:28Z

Beheerder op 26 aug 2015 om 11:49

2015-08-26T11:49:14Z

Beheerder op 26 aug 2015 om 11:47

2015-08-26T11:47:48Z

Beheerder: /* Links */

2015-08-26T10:14:57Z

Links

Beheerder op 25 aug 2015 om 07:55

2015-08-25T07:55:23Z

Beheerder op 10 apr 2013 om 11:36

2013-04-10T11:36:24Z

Beheerder op 10 apr 2013 om 11:32

2013-04-10T11:32:35Z

@@ Regel 18: / Regel 18: @@
 ===Bentheimer steen===
 Putten van [[Bentheimer zandsteen]] komen voor in Twente, delen van Drenthe en de Achterhoek. De oudst gedateerde put is van 1575 en staat in Gelselaar. Het bouwen met de grote, relatief makkelijk te verwerken brokken steen kent meerdere voordelen. Dat Bentheimer putten elders in ons land niet voorkomen heeft te maken met het transport. Het transport van de stukken [[natuursteen]] met paard en wagen was lastig en kostbaar. Daarom is men – tot de opkomst van de baksteen –  blijven ‘aanmodderen’ met planken en [[Plag|plaggen]]. Voor het grootste deel van het land lagen de steengroeven in het Duitse Bentheim eenvoudig te ver weg.
 ===Bronnen===
 * Landleven 15e jaargang nummer 2 (maart 2010).
 * Ton van der Heijden (red.) ''Nederland Dichterbij Boerderijen'' (Amsterdam 1996) p. 89.
-===Links===
+===Verder lezen===
-* [[Bentheimer zandsteen]]
-* [[Puthaal]]
+* [[Pompstraat]]
-* [[Putslinger]]
+* [[Plavuizen]]
-* [[Waterpomp]]
+* [[Plaveisel]]
+*

@@ Regel 5: / Regel 5: @@
 [[Bestand:Put 3 (Twickel).jpg|thumb|right|Het principe van een waterput met een haal op landgoed Twickel. Bron: Vrij, L., Boerenerven op het landgoed Twickel, Bouw, beheer en onderhoud, Landgoed Twickel Twente Overijssel Nederland, pag. 13.]]
-De waterput is van oudsher de spil van het erf. Voor drinken geven aan de dieren en wassen en koken is immers schoon water nodig. Na de komst van de waterleiding verdween het belang van de put en pomp, alhoewel er nog altijd boerderijen zijn die ‘eigen water’ oppompen.
+De waterput is van oudsher de spil van het [[Boerenerf|erf]]. Voor drinken geven aan de dieren en wassen en koken is immers schoon water nodig. Na de komst van de waterleiding verdween het belang van de put en pomp, alhoewel er nog altijd boerderijen zijn die ‘eigen water’ oppompen.
 ===Ontwikkeling put ===
-Voor de watervoorziening op de boerderij fungeerde oorspronkelijk de gegraven put. Afhankelijk van de streek zit het grondwater dicht onder het maaiveld tot vele meters diep. In de meeste gevallen moet er behoorlijk diep gegraven worden (tot wel tien meter). Omdat een kuil snel instort, zijn de eerste ‘puttengravers’ al begonnen de wanden ervan te verstevigen. Voor dat doel werden in de middeleeuwen uitgeholde boomstammen, plaggen en zelfs van bodem en deksels ontdane tonnen gebruikt. Later is men putwanden gaan verstevigen met metselwerk van taps toelopende bakstenen; dit vergemakkelijkte het metselen in de ronde vorm. Het metselwerk kon een grote druk weerstaan en was dus geschikt voor diepe putten. Daarnaast werd er veelvuldig gebruik gemaakt van schaalvormig gehakte stukken [[Bentheimer zandsteen]]. Deze werden met grote krammen bij elkaar gehouden. Bij de put stond vaak een paal of V-vormig vertakte boom, waaraan een [[puthaal]] kon scharnieren. Aan de ene kant daarvan hing aan een lange ketting of touw een emmer, waarmee water opgehaald kon worden. Aan het andere einde zat een contragewicht, bijvoorbeeld een zware steen. Op deze manier kon gemakkelijk een volle emmer water uit de put omhoog worden gehaald.
+Voor de watervoorziening op de boerderij fungeerde oorspronkelijk de gegraven put. Afhankelijk van de streek zit het grondwater dicht onder het maaiveld tot vele meters diep. In de meeste gevallen moet er behoorlijk diep gegraven worden (tot wel tien meter). Omdat een kuil snel instort, zijn de eerste ‘puttengravers’ al begonnen de wanden ervan te verstevigen. Voor dat doel werden in de middeleeuwen uitgeholde boomstammen, [[Plag|plaggen]] en zelfs van bodem en deksels ontdane tonnen gebruikt. Later is men putwanden gaan verstevigen met [[metselwerk]] van taps toelopende [[Baksteen|bakstenen]]; dit vergemakkelijkte het metselen in de ronde vorm. Het metselwerk kon een grote druk weerstaan en was dus geschikt voor diepe putten. Daarnaast werd er veelvuldig gebruik gemaakt van schaalvormig gehakte stukken [[Bentheimer zandsteen]]. Deze werden met grote krammen bij elkaar gehouden. Bij de put stond vaak een paal of V-vormig vertakte boom, waaraan een [[puthaal]] kon scharnieren. Aan de ene kant daarvan hing aan een lange ketting of touw een emmer, waarmee water opgehaald kon worden. Aan het andere einde zat een contragewicht, bijvoorbeeld een zware steen. Op deze manier kon gemakkelijk een volle emmer water uit de put omhoog worden gehaald.
 ===Gebruik ===
@@ Regel 17: / Regel 17: @@
 ===Bentheimer steen===
-Putten van Bentheimer zandsteen komen voor in Twente, delen van Drenthe en de Achterhoek. De oudst gedateerde put is van 1575 en staat in Gelselaar. Het bouwen met de grote, relatief makkelijk te verwerken brokken steen kent meerdere voordelen. Dat Bentheimer putten elders in ons land niet voorkomen heeft te maken met het transport. Het transport van de stukken natuursteen met paard en wagen was lastig en kostbaar. Daarom is men – tot de opkomst van de baksteen –  blijven ‘aanmodderen’ met planken en plaggen. Voor het grootste deel van het land lagen de steengroeven in het Duitse Bentheim eenvoudig te ver weg.
+Putten van [[Bentheimer zandsteen]] komen voor in Twente, delen van Drenthe en de Achterhoek. De oudst gedateerde put is van 1575 en staat in Gelselaar. Het bouwen met de grote, relatief makkelijk te verwerken brokken steen kent meerdere voordelen. Dat Bentheimer putten elders in ons land niet voorkomen heeft te maken met het transport. Het transport van de stukken [[natuursteen]] met paard en wagen was lastig en kostbaar. Daarom is men – tot de opkomst van de baksteen –  blijven ‘aanmodderen’ met planken en [[Plag|plaggen]]. Voor het grootste deel van het land lagen de steengroeven in het Duitse Bentheim eenvoudig te ver weg.
@@ Regel 30: / Regel 30: @@
 * [[Waterpomp]]
+*

@@ Regel 11: / Regel 11: @@
 ===Gebruik ===
-Behalve als leverancier van fris water werd de put ook voor andere doeleinden gebruikt: om de melkbussen te koelen bijvoorbeeld of om de midwinterhoorn nat en daardoor op toon te houden. Voor deze zware houten hoorn diende de putrand tevens als steun tijdens het spelen. De put werd vaak dicht bij de voordeur geplaatst; dat geldt ook voor de handbediende pomp die vanaf 1900 meer en meer de put verving. Via de voordeur was men zó in de keuken met direct daarachter meestal de stal. In toenemende mate werden er pompen op de deel en in de keuken geplaatst, wat een enorme vooruitgang in gebruiksgemak betekende.
+Behalve als leverancier van fris water werd de put ook voor andere doeleinden gebruikt: om de melkbussen te koelen bijvoorbeeld of om de [[midwinterhoorn]] nat en daardoor op toon te houden. Voor deze zware houten hoorn diende de putrand tevens als steun tijdens het spelen. De put werd vaak dicht bij de voordeur geplaatst; dat geldt ook voor de handbediende pomp die vanaf 1900 meer en meer de put verving. Via de voordeur was men zó in de keuken met direct daarachter meestal de stal. In toenemende mate werden er pompen op de deel en in de keuken geplaatst, wat een enorme vooruitgang in gebruiksgemak betekende.
 ====Aanleg====

@@ Regel 19: / Regel 19: @@
 Putten van Bentheimer zandsteen komen voor in Twente, delen van Drenthe en de Achterhoek. De oudst gedateerde put is van 1575 en staat in Gelselaar. Het bouwen met de grote, relatief makkelijk te verwerken brokken steen kent meerdere voordelen. Dat Bentheimer putten elders in ons land niet voorkomen heeft te maken met het transport. Het transport van de stukken natuursteen met paard en wagen was lastig en kostbaar. Daarom is men – tot de opkomst van de baksteen –  blijven ‘aanmodderen’ met planken en plaggen. Voor het grootste deel van het land lagen de steengroeven in het Duitse Bentheim eenvoudig te ver weg.
-===Bron===
-De tekst is gebaseerd op:
+===Bronnen===
-* Landleven 15e jaargang nummer 2 maart 2010
+* Landleven 15e jaargang nummer 2 (maart 2010).
-* Ton van der Heijden (red.) ''Nederland Dichterbij Boerderijen'' (Amsterdam 1996) p. 89
+* Ton van der Heijden (red.) ''Nederland Dichterbij Boerderijen'' (Amsterdam 1996) p. 89.
 ===Links===

@@ Regel 28: / Regel 28: @@
 * [[Puthaal]]
 * [[Putslinger]]
 ===Verder lezen===

@@ Regel 14: / Regel 14: @@
 ====Aanleg====
-De bouw van een waterput was een hele onderneming. Vaak werd vooraf een wichelroedeloper gevraagd de meest geschikte plaats aan te wijzen. Een veel toegepaste methode was die waarbij bovengronds de put rand voor rand werd opgebouwd, terwijl deze aan de onderzijde werd ondergraven. Zo zakte het bouwwerk beetje bij beetje steeds dieper in de grond. Dit hield men vol totdat het grondwater voldoende vlot toeliep. De arbeider die in de diepte in de nattigheid aan het graven was, was niet te benijden. Deze man zat letterlijk ‘in de put’. Nadat de waterpomp zijn intrede had gedaan, werden putten vaak tot vlak onder het maaiveld afgebroken en met een stevig deksel afgesloten. De nieuwe pomp werd er dan direct naast gebouwd, waarbij de aanzuigpijp in de schacht van de oude put werd gehangen. Wie nu een waterpomp plaatst, laat meestal eerst een ‘puntstuk slaan’. Daarbij wordt, met behulp van koppelbare holle buizen en heel veel water, een aanzuigbuis de diepte ingewerkt. Een andere optie is boren.
+De bouw van een waterput was een hele onderneming. Vaak werd vooraf een wichelroedeloper gevraagd de meest geschikte plaats aan te wijzen. Een veel toegepaste methode was die waarbij bovengronds de put rand voor rand werd opgebouwd, terwijl deze aan de onderzijde werd ondergraven. Zo zakte het bouwwerk beetje bij beetje steeds dieper in de grond. Dit hield men vol totdat het grondwater voldoende vlot toeliep. De arbeider die in de diepte in de nattigheid aan het graven was, was niet te benijden. Deze man zat letterlijk ‘in de put’. Nadat de [[waterpomp]] zijn intrede had gedaan, werden putten vaak tot vlak onder het maaiveld afgebroken en met een stevig deksel afgesloten. De nieuwe pomp werd er dan direct naast gebouwd, waarbij de aanzuigpijp in de schacht van de oude put werd gehangen. Wie nu een waterpomp plaatst, laat meestal eerst een ‘puntstuk slaan’. Daarbij wordt, met behulp van koppelbare holle buizen en heel veel water, een aanzuigbuis de diepte ingewerkt. Een andere optie is boren.
 ===Bentheimer steen===

@@ Regel 1: / Regel 1: @@
 [[Bestand:Put 1 (Limburg).jpg|thumb|right|Waterput in Limburg. Bron: Fotoarchief SHBO Arnhem.]]
 [[Bestand:Put 2 (map2).jpg|thumb|right|Bij de waterput. Bron: Fotoarchief SHBO Arnhem.]]
 [[Bestand:Put (Arnhem).JPG|thumb|right|Een waterput van zandsteen in het Nederlands Openluchtmuseum. Bron: Fotoarchief [http://www.bureauhelsdingen.nl Bureau Helsdingen], Vianen.]]
 [[Bestand:Put 3 (Twickel).jpg|thumb|right|Het principe van een waterput met een haal op landgoed Twickel. Bron: Vrij, L., Boerenerven op het landgoed Twickel, Bouw, beheer en onderhoud, Landgoed Twickel Twente Overijssel Nederland, pag. 13.]]