Natuursteen

Uit AgriWiki
Ga naar: navigatie, zoeken

'Steen die in de aardbodem wordt aangetroffen als oergesteente of als afzettingsgesteente of sediment. De meeste soorten worden in steengroeven uit vaste rots gebroken. Sommige soorten vindt men als zwerfsteen of losse verharding in de bodem… …Het gebruik was mede afhankelijk van de vindplaatsen in de omgeving of transportmogelijkheden langs water, economische factoren, mechanische eigenschappen, bewerkbaarheid, enzovoort.' (E.J. Haslinghuis en H. Janse Bouwkundige termen, Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie (4de druk, Leiden 2001), p.325)

Soorten

Natuursteen wordt ingedeeld in verschillende groepen gebaseerd om het ontstaan van de natuursteen. Zo is er het stollingsgesteente. Dit gesteente is ontstaat door het stollen van de gloeiende vloeibare massa (het magma) uit het binnenste van de aarde. Het afzettingsgesteente is (meestal) ontstaan doordat er materiaal bezonken is in water. Zo is zandsteen ontstaan doordat zand bezonken en daarna samengekoekt is. Kalksteen is ontstaan uit samengegroeide en versteende resten van dieren en planten. Metamorfe gesteenten zijn gesteenten die onder hoge druk en temperatuur ontstaan zijn uit een ander gesteente. Bekendste voorbeeld daarvan is marmer dat uit kalksteen ontstaan is.

Soorten natuursteen
Stollingsgesteente Graniet; Basaltlava
afzettingsgesteente / sedimentgesteente Tufsteen; Trachiet; Kalksteen; Zandsteen
Metamorfe gesteente Marmer; Kwartsiet; Leisteen

Toepassing

In Nederland is toepassing van natuursteen niet veel voorkomend. Alleen in Zuid-Limburg en het oosten van Twente is het gebruikelijker. Omdat in deze regio's wel natuursteen gevonden wordt; in de rest van Nederland niet. Door de hoge transportkosten is het een duur product. Bij kerken, kloosters en kastelen en dure woonhuizen werdt vroeger regelmatig natuursteen gebruikt maar meestal spaarzaam. Kerken die (bijna) helemaal van natuursteen gemaakt zijn, zijn meestal erg oud. Bij boerderijen werd natuursteen soms gebruikt voor sluitstenen en onderdorpels, waterslagen en drempels.

Kenmerken van natuursteen

De verschillende soorten natuursteen hebben allemaal hun kenmerkende eigenschappen. Deze zijn te specifiek en uitgebreid om hier te behandelen. Echter geldt voor natuursteen altijd dat het een product is dat door weersomstandigheden verandert. Er is niet, zoals bij baksteen een beschermende baklaag aanwezig. 'De grens tussen verwering en aantasting is niet altijd scherp te trekken. In het algemeen spreken we van aantasting als het afbraakproces van steen sneller (anders) verloopt dan op grond van de natuurlijke processen (verwering) en ervaring verwacht wordt.' (Monumentenwacht, Inspectiehandboek 1.2.2)

Verwering

Natuursteen beschermt zichzelf vaak tegen bepaalde weersinvloeden. Zo wordt er bij Tufsteen en Kalksteen op de niet-regenzijde een zwarte korst gevormd, terwijl Zandsteen juist de regenzijde beschermt met een zwartige korst. Deze korsten zorgen ervoor dat de onderliggende steen niet erodeert. De korst verwijderen kan leiden tot grote problemen en het versnellen van het verweringsproces. Laat u altijd goed informeren!

Aantasting

Een aantasting kan mechanisch of fysisch zijn. Mechanische aantasting wordt veroorzaakt door wind en zandkorrels. De wind schuurt zandkorreltjes langs de steen en die erodeert hierdoor, contouren worden vervaagd. Fysische aantasting kan veroorzaakt worden door:

  1. Temperatuurverschillen. De steen is onderhevig aan interne warmteverschillen waardoor scheurtjes in de buitenzijde ontstaan.
  2. Vorstschade. Vocht kan binnendringen in haarscheurtjes en poriën. Afhankelijk van steensoort en poriënstructuur kan de steen door het uitzetten van vocht bij bevriezing barsten of steeds verder scheuren.
  3. Kristalliseren van zouten. Door steeds wisselende vochtgehaltes kristalliseren zouten in poriën. Doordat gekristalliseerd zout uitzet drukt het de poriën kapot en op den duur en verpulverd de steen van binnenuit.

Natuursteen kan ook chemisch aangetast worden. Mineralen van de steen worden omgezet of opgelost. Dit kan gebeuren door vocht, door zuren, alkaliën en zouten. Bekend voorbeeld hiervan is dat azijn of chloor marmer aantasten!

Een andere aantasting is een biologische of organische aantasting. Deze aantastingen worden veroorzaakt door alles wat leeft: algen of korstmossen, wortels van planten, bomen en struiken.

Vocht is de grootste boosdoener. Door regen, sneeuw, grondwater, zakwater of condens lost het bindmiddel van de natuursteen uiteindelijk op. Zouten die meegevoerd worden maken de schade nog groter. Veel schade kan voorkomen worden door goed onderhoud en een juiste detaillering. Bij natuursteen ter hoogte van het maaiveld of bestrating ontstaat vaak schade op het grensvlak met een wisselend vochtgehalte in combinatie met kristalliserende zouten. Deze zouten zijn afkomstig van het strooien met keukenzout tijdens sneeuw en ijzel. Heel belangrijk is dat er geen langdurige verzadiging van vocht ontstaat. Vocht dat de steen binnenkomt, moet er ook weer zo snel mogelijk uit kunnen. Een langdurige verzadiging wordt in de hand gewerkt door:

  1. Zouten. Deze zijn hygroscopisch en houden het vocht lang vast. Vooral bij plinten komt dit vaak naar buiten. Ook urineren (nitraten) vormt een groot probleem, zowel van mens als dier (denk hierbij ook aan stallen in achterhuizen van boerderijen).
  2. Filmvormende verven die de natuursteen afsluiten, zodat het vocht niet of nauwelijks kan verdampen.
  3. Het hydrofoberen van de steen, waardoor een barrière ontstaat aan de oppervlakte van de steen.' (Monumentenwacht, Inspectiehandboek 1.2.2)

Behoud en herstel

'Schade aan natuursteen wordt in de media vaak voorgesteld als een gevolg van 'zure regen'. Niets is minder waar. De realiteit is dat elk jaar tientallen monumenten vaak onherstelbare schade oplopen door onnodige en verkeerde schoonmaak. Onjuiste keuze van de natuursteen, slechte reparaties, verkeerde verwerking en detaillering kunnen eveneens oorzaken zijn van later optredende schade. Schade aan natuursteen is zo complex dat u zich altijd goed moet laten informeren!

Bron

De tekst is gebaseerd op:

  • E.J. Haslinghuis en H. Janse Bouwkundige termen, Verklarend woordenboek van de westerse architectuur- en bouwhistorie (4de druk, Leiden 2001), p.325
  • Monumentenwacht Inspectiehandboek 1.2.2
  • P. Bot Vademecum Historische bouwmaterialen, installaties en infrastructuur (2009, Alphen aan de Maas), h.3
  • Wikipedia/ metamorf gesteente